Đăng nhập

Bảo tồn không gian kiến trúc làng

Bảo tồn không gian kiến trúc làng

(ĐBND) Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, nhiều ý tưởng, giải pháp bảo tồn không gian, kiến trúc làng đã được đưa ra, song còn manh mún. Mâu thuẫn giữa phố và làng về hình thái kiến trúc, cảnh quan, môi trường, kinh tế, văn hóa, xã hội… dẫn đến quan niệm không nhất quán về bảo tồn hay cải tạ

Bài 1: Níu giữ di sản

Khi phần lớn người dân nông thôn đang theo đuổi ước mơ về một căn nhà kiểu thành phố với cấu trúc khép kín, mái bằng, mái tôn chóp nhọn, thì có những người kiên trì góp nhặt và phục dựng từng mảnh vỡ của bức tranh di sản làng Việt. Mái đình, cầu ao, giếng nước, quán đồng... được gìn giữ, tái sinh, đánh thức mong muốn bảo tồn giá trị làng truyền thống.

Tôn trọng quá khứ

“Tinh thần chung sức gìn giữ, bảo tồn di sản chứa sẵn trong huyết quản của mỗi người dân, vấn đề ở chỗ ta chưa biết cách lan tỏa nó thành những điều tốt đẹp. Với nông dân, nếu biết cách khơi dậy những điều tốt đẹp nhất trong họ thì sẽ thay đổi được, còn nếu không biết cách để đẩy phần tốt đẹp ấy lên thì đó là sự tàn phá đối với di sản truyền thống”. Họa sĩ Bùi Hoài Mai

Cung đường nhựa thênh thang giữa hai bên nhà cao tầng san sát, cổng kín tường cao… như muốn dập tắt cảm hứng của bất cứ ai muốn đi để khám phá một làng quê Bắc Bộ truyền thống. Đó là hành trình hơn 30 cây số từ Hà Nội đến thôn Ngang Na, xã Hiên Vân, Tiên Du, Bắc Ninh, cho đến khi hiện ra những ngõ nhỏ ngoằn ngoèo, tường gạch đá ong, mái ngói rêu phong sau lùm cây xanh… Không gian nhỏ xinh, ấm cúng và tách biệt hoàn toàn với nhà cao cửa rộng, không ồn ào náo nhiệt, không đông đúc chen lấn, mang lại cảm giác yên bình, khiến con người như hòa vào một phần hồn Việt.

Toàn bộ không gian của làng Ngang Na được quy hoạch dưới bàn tay họa sĩ Bùi Hoài Mai. Hơn 10 năm trước, khi nông dân khắp nơi theo đuổi ước mơ về một căn nhà kiểu thành phố với cấu trúc khép kín, mái bằng, mái tôn chóp nhọn… thì ông bắt đầu lần mò, phục dựng di sản làng. Với quan điểm “không thay đổi gì hết mà phát triển trên cái làng sẵn có”, cấu trúc làng quê Bắc Bộ được giữ gìn nguyên vẹn với không gian đặc - rỗng, đóng - mở hài hòa, nhà 3 gian 2 chái, tường đất mộc vàng của loại đất thổ hoàng địa phương, cổng vào bằng đá ong, cửa gỗ, có sân rộng và ao nhỏ trước nhà, đường lát gạch quanh co, giếng nước, đình, chùa làng nguyên vẹn nét xưa… Các vật liệu ở đây được tận dụng hoặc làm mới thủ công, chọn lọc kỹ càng từ nội thất, phù điêu, vòm cổng, tượng trong vườn...

Bằng cách làm ấy, người dân nơi đây cũng dần ý thức về giá trị của ngôi làng mình đang sinh sống, Ngang Na được hồi sinh, tinh tế thích ứng với lối sống hiện đại. Họa sĩ Bùi Hoài Mai chia sẻ: “Đó là việc nối lại những đứt gãy của truyền thống bằng cách lưu giữ không gian cổ. Ước muốn thay đổi là của mọi người nhưng khi người ta hiểu giá trị của truyền thống, gốc rễ, họ sẽ tự nguyện bảo tồn. Tôn trọng quá khứ thì mới sáng tạo ra cái mới”.


Một ngôi nhà cổ được tái dựng tại làng Ngang Na, Bắc Ninh - Ảnh: Lê Thư

Tăng giá trị của làng

Không chỉ ở quy hoạch không gian kiến trúc, các giá trị vật thể, phi vật thể cũng gắn với đời sống của người dân, mang lại giá trị đặc biệt cho Ngang Na. Bên cạnh nghề truyền thống như làm gỗ, chum, vại… người dân Hiên Vân phát triển thêm nghề khác như nấu rượu, làm gốm, ủ tương… giúp di sản làng không những được giữ gìn mà còn bồi đắp đầy đặn, đặc sắc. “Khi nông dân mất ít thời gian cho ruộng vườn, khi họ chểnh mảng nghĩ rằng ruộng vườn không mang lại nhiều lợi nhuận, một số người sẽ đi làm việc khác, sẵn sàng bỏ đất, bỏ làng. Bởi vậy, bảo tồn còn là biết chắt lọc những gì mang lại giá trị, tìm kiếm thêm nhiều thứ khác để tăng giá trị của làng”, họa sĩ Bùi Hoài Mai nói.

Tăng giá trị của làng còn là việc tác động vào nhận thức để cộng đồng hiểu, tôn trọng và chủ động gìn giữ, như câu chuyện bảo tồn ở làng Nôm, xã Đại Đồng, Văn Lâm, Hưng Yên. Khi kiến trúc hiện đại len lỏi khắp vùng quê, đe dọa sự tồn tại của không gian làng quê truyền thống, Câu lạc bộ (CLB) Di sản làng Việt đã tổ chức chuyến điền dã nghiên cứu, đánh giá, vẽ ghi, lưu các giá trị di sản tại đây. Từ đó, dân làng Nôm bắt đầu thay đổi trong hành động: Cổng làng, đình, chùa, cầu đá được chú ý gìn giữ; giếng nước, ao làng được khơi trong; tụ điểm sinh hoạt cộng đồng, từ lễ hội đến chợ quê, được bảo tồn... Theo Chủ tịch CLB Di sản làng Việt, PGS. TS. Phạm Hùng Cường, đó là cách để di sản làng vừa được sử dụng phù hợp với chức năng mới trong bối cảnh đương đại mà vẫn giữ được giá trị truyền thống về vật thể, tinh thần.

Nhiều ý kiến cho rằng, việc bảo tồn di sản làng ở Hiên Vân, làng Nôm hay Phước Tích (Thừa Thiên - Huế), Đường Lâm (Hà Nội)… phần nhiều nhờ “may mắn”. Thế nhưng, sự can thiệp kịp lúc đó mới chỉ chạm đến mảnh ghép nhỏ trong bức tranh tổng thể di sản làng Việt. PGS. TS. Phạm Hùng Cường cho biết, nâng cao nhận thức, tình yêu di sản làng cho người dân là việc làm quan trọng, nhưng nếu tiếp cận không nhanh, giá trị truyền thống sẽ mất hẳn. “Như làng Nôm, may là cảnh quan dọc ao làng do một loạt nhà thờ họ bao quanh nên không có nhu cầu cải tạo, chứ nếu là nhà dân thì có lẽ họ xây vài ba tầng rồi. Hoặc cổng làng, ít ra có thể trồng khóm tre, gợi lại một vài cảnh quan của làng quê nhưng nếu không có ý tưởng sớm thì dân làm nhà, xây tường, đành bó tay… 

Lê Thư

Bài viết cùng chuyên mục